Sau một số năm bị thả nổi trong nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp cơ khí có thời kỳ “lao đao, suy kiệt” nay đang từng bước vươn dậy. Toàn ngành đã duy trì được tốc độ tăng trưởng ở mức 13-14%/năm trong 3 năm trở lại đây. Theo đánh giá của ông Đỗ Hữu Hào-Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược chính sách công nghiệp – Bộ Công nghiệp, đây là một “cố gắng lớn” của ngành cơ khí. Đặc biệt, kể từ năm 1998 đến nay, một số ngành hàng, sản phẩm cơ khí đã tạo ra được sản phẩm có chất lượng, đủ sức cạnh tranh ngay trên “sân nhà” và từng bước xuất khẩu, tiến tới hội nhập quốc tế.

Tiền đề bước vào “sân chơi” hội nhập

Theo tinh thần của Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VIII, “đổi mới thiết bị và công nghệ để hiện đại hoá một bước các nhà máy cơ khí hiện có, kết hợp chế tạo trong nước với nhập khẩu để trang bị một phần máy móc, dây chuyền, thiết bị cho nền kinh tế và có sản phẩm xuất khẩu”, nhiều doanh nghiệp cơ khí thuộc các ngành đã tự vươn lên, tìm kiếm nguồn vốn đầu tư thêm công nghệ. Kết quả này đã được thể hiện rõ trên nhiều lĩnh vực.

Ngành động lực đã sản xuất động cơ nhỏ với tính năng cao hơn hẳn động cơ thế hệ cũ và động cơ cùng loại của các nước trong khu vực. Sản phẩm của ngành đã được xuất đi nhiều nước và dần dần chiếm lại thị phần nội địa về máy động lực đang bị hàng nhập giá rẻ của nước ngoài lấn át.

Trong ngành cơ khí sản xuất phục vụ nông nghiệp đã sản xuất được các loại bơm tiêu úng đến 36.000m3/h, các loại thiết bị dùng trong công nghiệp mía đường, công suất từ 1.000-8.000 tấn mía cây/ngày, dây chuyền sản xuất cao su mủ khô đến 6.000 tấn/năm, dây chuyền thiết bị xay xát gạo công suất đến 50 tấn lúa/ca.

Đặc biệt, ngành đóng tàu biển chủ yếu là Tổng công ty Công nghiệp Tàu thuỷ từ chỗ chỉ đóng được các tàu pha sông biển, vận tải ven biển, xà lan, tàu 2.000 tấn nay đã đóng được các loại tàu hàng lớn 6.500 tấn, tàu 12.000 tấn và có thể sửa chữa được các tàu biển 200.000 tấn.

Tiến xa hơn nữa ngành cơ khí năng lượng mỏ đã bắt đầu sản xuất các bộ phận của nhà máy thuỷ điện lớn như đường ống dẫn nước dùng cho máy phát điện cỡ 175 MW tại Nhà máy Thuỷ điện Hàm Thuận-Đa Mi. Ngành cơ khí chế tạo thiết bị và vật liệu điện đã sản xuất nhiều sản phẩm đa dạng và nhiều chủng loại từ các loại động cơ xoay chiều 1 pha, 3 pha có công suất đến 1.000KW và điện áp đến 6KV, máy biến áp có dung lượng và điện áp khác nhau. Ngành cơ khí xây dựng đã sản xuất được các thiết bị siêu trường, siêu trọng, các thiết bị tĩnh điện cho các công trình nhiệt điện đường ống dẫn khí đốt…

 Còn riêng ngành công nghiệp ô tô xe máy, tuy mới hình thành vào những năm 1990 nhưng hàng năm đã lắp ráp hàng chục nghìn ô tô các loại và hơn 200.000 xe máy của các liên doanh với nước ngoài với tỷ lệ nội địa hoá hơn 50%. Ngành này hiện đang tạo ra nhiều cơ sở sản xuất phụ tùng, chi tiết cho các nhà sản xuất chính.

 Mặc dầu đây mới là những thành quả bước đầu song rất quan trọng để khích lệ và vực dậy tiềm năng của ngành cơ khí. Những sản phẩm nêu trên chính là những “đứa con” được tạo ra từ hai phía, chính sách đúng đắn và quyết tâm của các doanh nghiệp.

 Nhà nước cần ưu tiên đầu tư và bảo vệ ngành cơ khí?

Theo ông Trần Minh Huân, Vụ trưởng Vụ Quan hệ Quốc tế-Bộ Công nghiệp, ngành cơ khí Việt Nam nếu muốn phát triển nhanh, vững chắc cần có sự ưu tiên đầu tư và bảo hộ của Nhà nước, tránh sự đầu tư dàn trải không đem lại hiệu quả chung cho toàn ngành. Ông nêu ý kiến: “Các doanh nghiệp cần được vay vốn từ Quỹ Hỗ trợ đầu tư để phát triển một số lĩnh vực như sản xuất động cơ đốt trong cho ô tô, xe máy, tàu sông/biển hoặc sản xuất các chi tiết, cụm cho lắp ráp ô tô xe máy. Tuy nhiên hiện tại do thủ tục kéo dài, thời gian xét duyệt khoảng 1 năm nên Chính phủ cần cải tiến các thủ tục phê duyệt, giúp doanh nghiệp có thể nhanh chóng đầu tư, nắm bắt được cơ hội kinh doanh”.

Ông Phạm Thành Công – Giám đốc Công ty Quan hệ Quốc tế và đầu tư (Bộ Giao thông) thì cho rằng: “Doanh nghiệp sản xuất cơ khí cần có mục tiêu phấn đấu xây dựng khả năng cạnh tranh sản phẩm của mình ở thị trường trong và ngoài nước, có thể phát triển đa ngành nhưng cần đảm bảo yếu tố “nhất nghệ tinh” theo khu vực ASEAN. Đặc biệt, nếu sản phẩm của doanh nghiệp có sức cạnh tranh với sản phẩm của Trung Quốc thì sản phẩm đó đã có sức cạnh tranh khá cao, có thể tạm yên tâm khi hội nhập ASEAN”. Nhiều ý kiến nhất trí rằng ngành Cơ khí cần tranh thủ các cơ hội phát triển, trước hết là các cơ hội trong khu vực khi hội nhập đẩy đủ trong ASEAN”…